حومه‌اى گسترده و بازارهايى خوب دارد . مردمى خوش‌زبان و فقيه ، قارى ، بازرگان و ثروتمند دارد . « 1 » ياقوت دربارهء حدود واسط مىنويسد : نخستين نواحى واسط از جانب شرقى دجله فم الصّلح و در جانب غربى زرفاميه و پايان نواحى واسط از ناحيهء جنوب بطايح است . پهناى واسط در خيثميه متصل به نواحى باروسما و در جانب شرقى تا نزديك نواحى طيب است . ياقوت اضافه مىكند كه حجاج در سال 84 هجرى قمرى ساختن واسط را آغاز كرد و پس از دو سال كوشش از بناى شهر فارغ شد . همچنين ياقوت از قول گروهى روايت مىكند كه وقتى حجاج از جنگها آسوده و در كوفه ساكن شد به يكى از معتمدان خود گفت كه سرزمينى مرتفع در كنار رود دجله بيابد تا در آنجا شهرى بنا كند . او پس از جستجو محل واسط را يافت و آنجا را براى حجاج وصف كرد ، حجاج به بناى شهر اقدام كرد . . . او مصالح مسجد خود را از كليساى ماسرجيس و زندورد و دوقره آورد و براى ساختمان كاخ ، مسجد جامع و باروى آن و خندق اطرافش 40 ميليون درهم خرج كرد . ياقوت مىگويد : من واسط را به دفعات مكرر ديدم . شهرى بزرگ بود با باغها و دهكده‌هاى بسيار و كالاهاى ارزان . « 2 » به نوشته حمد الله مستوفى هواى واسط به عفونت مايل است . حقوق ديوانى آن به تمغا مقرر و چهل و چهار تومان و هشت هزار و پانصد دينار است . « 3 » ابن بطوطه كه در قرن هشتم به عراق آمده در وصف واسط مىنويسد : شهرى است زيبا با باغهاى فراوان و درختان بسيار . . . مردم واسط از بهترين مردمان عراق ، بلكه به‌طور مطلق بهترين مردمان آن نواحىاند ، اغلب آنان قرآن را حفظ هستند . واسط مدرسهء بزرگى دارد كه حدود سيصد منزل در آن است و مسافرين و بيگانگان براى فراگرفتن درس قرآن در آن مدرسه مسكن مىكنند . « 4 » خرابه‌هاى شهر واسط منطقهء وسيعى است كه در امتداد دو جانب بستر قديم دجله ، كه امروز به دجيله معروف است ، واقع شده و ادارهء باستانشناسى عراق از سال 1936 تا 1942 ميلادى در اين خرابه به كاوش پرداخته و در جانب غربى شهر ويرانه ، آثار مسجد حجاج و قصر او را

--> ( 1 ) . احسن التقاسيم ؛ بخش 1 ، ص 164 ، 179 . ( 2 ) . معجم البلدان ؛ ج 5 ، ص 348 به بعد . ( 3 ) . نزهة القلوب ؛ ص 47 . ( 4 ) . سفرنامهء ابن بطوطه ؛ ج 1 ، ص 192 .